Vernieuwing van het denken

Paulus spreekt niet voor niets over vernieuwing van het denken. Nadat hij in zijn brieven de positie van de gelovige in Christus heeft uiteengezet, roept hij op tot een leven dat daaruit voortvloeit, en dat begint bij het denken. [SV] Romeinen 12:2 "En wordt dezer wereld niet gelijkvormig; maar wordt veranderd door de vernieuwing uws gemoeds, opdat gij moogt beproeven, welke de goede, en welbehagelijke en volmaakte wil van God zij." De verandering die hij bedoelt loopt van binnen naar buiten: het gemoed wordt vernieuwd, en van daaruit verandert de wandel.

Daarmee wordt duidelijk dat redding en geestelijke groei niet hetzelfde zijn. Redding is een voltooid feit, ontvangen door geloof; groei is het proces waarin het denken zich gaandeweg laat vormen naar wat in Christus reeds waar is. Veel gelovigen nemen na hun behoud oude denkpatronen mee: religieuze gewoonten, wereldse maatstaven en aangeleerde reflexen die niet vanzelf verdwijnen. Het nieuwe leven is ontvangen, maar het denken moet nog leren leven vanuit dat nieuwe.

Juist daarom is deze vernieuwing essentieel voor de dagelijkse wandel. Zonder vernieuwd denken blijft de gelovige reageren vanuit oude kaders, ook al is zijn positie volkomen. Deze pagina veronderstelt dat de fundamenten bekend zijn, zie Positie in Christus, Wet versus genade en Hoe leest een gelovige vandaag de Bijbel? - en richt zich volledig op de vraag hoe dat denken werkelijk verandert.

Wat vernieuwd wordt, is in de eerste plaats het denken zelf, en niet enkel het gedrag. Het denken stuurt de keuzes: hoe je oordeelt over goed en kwaad, hoe je omstandigheden uitlegt en waar je je hoop op vestigt. Paulus plaatst de oproep tot vernieuwing daarom vóór de concrete aansporingen die volgen, omdat een veranderde wandel begint bij een veranderd inzicht. Wie alleen het gedrag bijstuurt zonder het denken te vernieuwen, verandert de buitenkant terwijl de oude kaders blijven sturen.

Twee soorten patronen blijven daarbij gemakkelijk bestaan. Het eerste is religieus: aangeleerde regels, tradities en een prestatiegericht godsbeeld die ook na het behoud blijven nawerken. Het tweede is werelds: de maatstaven van de tijd waarin men leeft, die ongemerkt het denken kleuren. Paulus zet beide tegenover elkaar wanneer hij het afleggen van de oude mens verbindt aan een vernieuwing van de geest van het gemoed. [SV] Efeze 4:22 "Te weten dat gij zoudt afleggen, aangaande de vorige wandeling, den ouden mens, die verdorven wordt door de begeerlijkheden der verleiding;" [SV] Efeze 4:23 "En dat gij zoudt vernieuwd worden in den geest uws gemoeds,"

Tegenover die oude patronen geeft Gods Woord een nieuw perspectief. De nieuwe mens is naar God geschapen in ware rechtvaardigheid en heiligheid, en dat bepaalt hoe de gelovige naar zichzelf, anderen en de wereld leert kijken. [SV] Efeze 4:24 "En den nieuwen mens aandoen, die naar God geschapen is in ware rechtvaardigheid en heiligheid." Zo gaat vernieuwing dieper dan gedrag alleen: ze raakt de bron waaruit het gedrag voortkomt, en daarom verandert ze het leven van binnenuit in plaats van enkel aan de oppervlakte.

Vernieuwing van het denken werkt door voortdurende blootstelling aan Gods Woord. Zoals een gedachtepatroon ontstaat door herhaling, zo wordt het denken hervormd doordat de gelovige telkens opnieuw hoort wat God zegt. Paulus wijst de gelovige daarbij omhoog, naar wat boven is, omdat het leven met Christus verborgen is in God. [SV] Kolossenzen 3:1 "Indien gij dan met Christus opgewekt zijt, zo zoekt de dingen, die boven zijn, waar Christus is, zittende aan de rechterhand Gods." [SV] Kolossenzen 3:3 "Want gij zijt gestorven, en uw leven is met Christus verborgen in God." Het denken wordt vernieuwd naarmate het zich richt op die werkelijkheid.

Concreet betekent dit: leren denken vanuit Paulus' onderwijs voor de Gemeente, en Schrift met Schrift vergelijken zodat het beeld klopt en samenhangt. Vernieuwing groeit door begrip, niet door een plotselinge ingeving, maar doordat waarheid stap voor stap helder wordt en haar plaats krijgt in het geheel. Paulus richt het denken daarom heel praktisch op wat waar, eerbaar en rechtvaardig is. [SV] Filippenzen 4:8 "Voorts, broeders, al wat waarachtig is, al wat eerlijk is, al wat rechtvaardig is, al wat rein is, al wat liefelijk is, al wat wel luidt, zo er enige deugd is, en zo er enige lof is, bedenkt datzelve;"

Hierbij speelt geloof een beslissende rol: het denken wordt vernieuwd doordat de gelovige gelooft wat God zegt, ook waar gevoel of ervaring iets anders ingeven. Vernieuwing is dus geen mystieke ervaring die je overkomt, maar een proces waarin overdenken en doen samengaan. Paulus verbindt het bedenken van die dingen rechtstreeks aan het ze ook in praktijk brengen. [SV] Filippenzen 4:9 "Hetgeen gij ook geleerd, en ontvangen, en gehoord, en in mij gezien hebt, doet dat; en de God des vredes zal met u zijn."

Verschillende zaken remmen de vernieuwing van het denken. Wetticisme is daarvan misschien het sterkste: het verplaatst de aandacht naar regels en prestaties en houdt zo het oude kader in stand, terwijl genade juist de bodem is waarop nieuw denken groeit. Daarnaast kan traditie boven de Schrift gesteld worden, zodat aangeleerde gewoonten zwaarder wegen dan wat Paulus leert. Wie blijft denken vanuit verdienste en overlevering, blijft hangen in de patronen die nu juist afgelegd moeten worden, zoals Wet versus genade uitwerkt.

Ook menselijke wijsheid en trots vormen een obstakel. Wanneer eigen redeneringen of eigen inzicht de maatstaf worden, wordt de gedachte niet langer gevangengenomen tot gehoorzaamheid aan Christus, maar verheft ze zich juist tegen de kennis van God. Paulus beschrijft het geestelijke karakter van die strijd. [SV] 2 Korinthe 10:4 "Want de wapenen van onzen krijg zijn niet vleselijk, maar krachtig door God, tot nederwerping der sterkten;" [SV] 2 Korinthe 10:5 "Dewijl wij de overleggingen ter nederwerpen, en alle hoogte, die zich verheft tegen de kennis van God, en alle gedachte gevangen leiden tot de gehoorzaamheid van Christus;"

Ten slotte remmen passiviteit en de gedachte dat kennis alleen voldoende is de groei. Wie meent dat begrip vanzelf doorwerkt zonder dat het Woord werkelijk overdacht en geloofd wordt, blijft staan bij informatie. Vernieuwing vraagt om een aanhoudende, gewillige omgang met de Schrift; zonder die betrokkenheid verandert het denken niet, hoeveel men ook weet. Deze obstakels delen één kenmerk: ze houden het oude denken in stand en verhinderen dat de waarheid haar vormende werk doet.

Praktisch begint vernieuwing bij de dagelijkse omgang met Gods Woord, niet als plicht maar als de bron waaruit het denken gevoed wordt. Wie geregeld leest en overdenkt wat Paulus leert, ontwikkelt gaandeweg een ander oordeelsvermogen: keuzes worden niet meer afgemeten aan gewoonte of gevoel, maar aan wat in Christus waar is. Zo wordt het beoordelen van keuzes een vrucht van vernieuwd denken, niet het afwerken van een stappenplan, maar het leren zien wat past bij de nieuwe mens.

Datzelfde geldt voor het omgaan met verleiding en omstandigheden. Wanneer een verleiding zich aandient, helpt het vernieuwde denken om de gedachte gevangen te leiden voordat ze zich vastzet, in plaats van haar onbewust te volgen. En wanneer omstandigheden tegenzitten, leert de gelovige ze uit te leggen vanuit zijn positie in plaats van vanuit angst of wereldse maatstaven. Het denken richt zich dan op wat waarachtig en eerbaar is, zoals Filippenzen 4:8 voorhoudt, in plaats van op wat het gevoel het sterkst influistert.

De kern van die toepassing is denken vanuit identiteit in Christus. De gelovige hoeft niet te worden wat hij nog niet is, maar leert leven vanuit wat hij reeds is. Daarom begint Paulus zijn praktische oproep met de barmhartigheden van God en niet met dwang. [SV] Romeinen 12:1 "Ik bid u dan, broeders, door de ontfermingen Gods, dat gij uw lichamen stelt tot een levende, heilige en Gode welbehagelijke offerande, welke is uw redelijke godsdienst." Uit die toewijding, gevoed door een vernieuwd denken, groeit een wandel die niet uit verplichting voortkomt maar uit het kennen van Gods goede en welbehagelijke wil.

Vernieuwing van het denken is het proces waarin het gemoed van de gelovige zich laat vormen naar wat in Christus reeds waar is. Redding is voltooid, maar het denken moet nog leren leven vanuit dat nieuwe; oude religieuze en wereldse patronen verdwijnen niet vanzelf. Wat vernieuwd wordt is het denken zelf, en van daaruit de keuzes en oordelen. Dat gebeurt door voortdurende omgang met Gods Woord, door denken vanuit Paulus' onderwijs en door geloof in wat God zegt - geen mystieke ervaring, maar een groeiend begrip.

Wetticisme, traditie boven Schrift, menselijke wijsheid, trots, passiviteit en de gedachte dat kennis alleen voldoende is, remmen die groei af. Daartegenover staat een praktijk van dagelijkse omgang met de Schrift, waarin keuzes beoordeeld worden, verleidingen vroeg herkend worden en omstandigheden vanuit de positie in Christus uitgelegd worden. Zo wordt het denken niet hervormd door dwang, maar van binnenuit, zodat de gelovige Gods goede en welbehagelijke wil leert kennen.

• Fundament: Positie in Christus
• Fundament: Wet versus genade
• Verdieping: Hoe leest een gelovige vandaag de Bijbel?
• Overzicht: Praktijk onder genade

Verdieping vanuit Woordstudies:

• Woordstudie: Vlees
• Woordstudie: Heiliging